11 Noodstroom via je omvormer

Eilandwerking betekent dat een deel van een elektrisch net spanning levert zonder verbinding met het openbare net: een "eiland". Dat kan de bedoeling zijn, bijvoorbeeld een woning die bij een storing op een batterij draait. Het kan ook ongewenst zijn: een stuk net dat spanning houdt terwijl het openbare net is uitgeschakeld, omdat zonnepanelen blijven leveren. Dat is gevaarlijk voor wie aan het net werkt.

De techniek die dat voorkomt, heet anti-islanding. De omvormer merkt dat het net wegvalt en koppelt zichzelf los.

De eisen liggen in Nederland verspreid over drie plaatsen:

• De Europese netcode RfG en de Netcode elektriciteit. Ze leggen vast bij welke spanning en frequentie een opwekinstallatie verbonden moet blijven en wanneer ze moet afschakelen. Omvormers worden getest volgens de norm NEN-EN 50549-1, en Netbeheer Nederland houdt een lijst bij van goedgekeurde omvormers voor kleine installaties.
• De installatienorm NEN 1010. Die bepaalt hoe de installatie in je woning gebouwd wordt, ook een omschakeling naar een eigen voeding. Een wettelijke keuring is er niet; een inspectie volgens Scope 12 is vrijwillig.
• De eisen van je netbeheerder. Die lees je in Netbeheerderseisen.

Het principe is overal hetzelfde: bij een onstabiel of afwezig net schakelt de installatie tijdig en veilig af, en ze schakelt pas weer in als het net stabiel is. Een vaste testprocedure bij de oplevering, met concrete termijnen, vonden we niet in een Nederlandse bron.

Voor omvormers met een back-upfunctie bestaan twee principes:

• Een aparte back-uputgang. Alleen bepaalde verbruikers, de "kritieke last", hangen aan deze uitgang en blijven gevoed. Denk aan koelkast, verlichting, cv-pomp en internet. De rest van de woning valt weg.
• Volledige eilandwerking. De hele woning draait op de eigen voeding. Daarvoor is een omschakelaar in de meterkast nodig.

Voor die omschakelaar geldt één harde regel: het net en de eigen voeding mogen nooit tegelijk verbonden zijn. Vaklui noemen dat "break-before-make": eerst onderbreken, daarna pas verbinden. Welke uitvoering in Nederland past, bepaalt de installateur volgens NEN 1010 en de handleiding van de omvormer. Wij zouden die keuze op papier laten zetten.

Een off-grid installatie, die nooit met het net verbonden is, levert ook niets terug. De aanmelding via energieleveren.nl is bedoeld voor installaties die met het net verbonden zijn; voor een volledig off-grid installatie vonden we geen meldplicht. NEN 1010 blijft wel gelden voor de installatie in je woning.

Voor een gewone woning is off-grid in Nederland een zware opgave. Volgens PVGIS levert een zuiddak in Utrecht in december nog geen kwart van wat het in juni levert, terwijl je in de winter juist meer verbruikt. Je hebt dan een veel grotere batterij of een generator nodig.

Nee. Een thuisbatterij is in de eerste plaats bedoeld om je eigen zonnestroom op te slaan voor de avond, en vanaf 2027, als de salderingsregeling stopt, wordt dat haar belangrijkste opbrengst. Of een batterij je woning bij een storing kan voeden, hangt af van de omvormer en de bekabeling. Een batterij met een gewone hybride omvormer zonder back-upuitgang valt bij een storing net zo goed stil. Wat een thuisbatterij bij een storing wel en niet kan, en hoe vaak de stroom in Nederland uitvalt, staat in Noodstroom.

Een gezin in Rotterdam verbruikt 3.000 kWh per jaar en heeft 8 panelen van 435 Wp (3,48 kWp) en een thuisbatterij van 6 kWh met een back-uputgang.

We gaan uit van een volle batterij bij het begin van de storing, met 6 kWh bruikbaar. De omzetting naar wisselstroom levert 90 %, dus er blijft 5,4 kWh over voor de verbruikers. Er is geen zon tijdens de storing. Het gemiddelde verbruik van het gezin is 3.000 kWh / 8.760 uur = zo'n 0,34 kW; het eigen verbruik van de omvormer zit daarin.

De duur is de bruikbare energie gedeeld door het gevraagde vermogen. Het ontlaadvermogen van batterij en omvormer moet ook minstens zo hoog zijn als wat je tegelijk aanzet: een kookplaat en een boiler samen kunnen meer vragen dan de back-up aankan. Zonder batterij en zonder back-upfunctie zou in dit gezin bij dezelfde storing niets werken, ook niet met zon.

Of een back-up de meerprijs waard is, verschilt van gezin tot gezin: wie thuis werkt of een medisch apparaat gebruikt, kijkt er anders naar dan wie zelden een storing meemaakt. Een installateur ter plaatse ziet welke groepen in de meterkast je op de back-up kunt zetten. De MYNRG Check rekent de batterij door met jouw verbruik, voor een keuze die je voor vele jaren maakt. Doe de MYNRG Check.

In een goede offerte staat welke groepen of toestellen tijdens een storing gevoed blijven, welk vermogen beschikbaar is en hoe de omschakeling gebeurt. Bij de oplevering zeggen wij: laat het testen. Het net uitschakelen, kijken welke groepen blijven werken en nagaan dat alles bij het terugkeren van het net weer normaal draait. Een demonstratie zegt meer dan een algemene belofte dat de batterij het huis overneemt.

• Zonnepanelen zonder back-upomvormer leveren bij een storing geen stroom aan je woning, ook niet bij zon. Dat is een eis, geen gebrek.
• Een omschakelaar onderbreekt bewust. Bij het omschakelen is er een korte onderbreking, omdat net en eigen voeding nooit samen verbonden mogen zijn.
• "Noodstroom" betekent meestal niet "alles blijft werken". De ene variant voedt een aparte groep, de andere de hele woning. In de offerte hoort te staan wat er tijdens een storing werkt.
• Na een storing levert je omvormer niet meteen weer. Hij wacht tot het net stabiel is.
• Een computer of toestel dat geen onderbreking verdraagt, hangt beter aan een eigen UPS (ononderbroken voeding).
• Tijdens een storing is er een vermogensgrens. Bij driefase geldt die ook per fase. Vraag wat er gebeurt als één fase zwaar belast wordt.
• Niet elk systeem kan zonder net opstarten, zeker niet met een lege batterij, en niet elk systeem laat de panelen de batterij laden tijdens de storing. Dat verschilt per toestel.

• Detectie. Een omvormer bewaakt spanning en frequentie, en vaak ook hoe snel de frequentie verandert (df/dt, ook ROCOF genoemd). Valt het net weg, dan koppelt hij binnen korte tijd los. De testmethoden staan in NEN-EN 50549-1.
• Aarding. Bij eilandwerking moet de woning een goede aarding en nulleiderverbinding houden, en bij het terugkeren van het net moet die weer correct op het net aansluiten. Hoe dat in de meterkast gebeurt, valt onder NEN 1010.
• Grotere installaties. Voor installaties zwaarder dan een woningaansluiting gelden extra eisen van de netbeheerder, zoals een aparte netontkoppelingsbeveiliging. Die bespreken we in Netbeheerderseisen.

• Netbeheer Nederland, handleiding compliance RfG
• Netbeheer Nederland, lijst goedgekeurde omvormers type A
• ACM, codebesluit spanningseisen en frequentiebanden
• Liander, Stroom opwekken en opslaan
• PVGIS, maandopbrengst Utrecht