1 Hoe een warmtepomp werkt

Het klinkt vreemd. Ook lucht van 0 °C bevat nog warmte, alleen op een te lage temperatuur om je huis mee te verwarmen. Een warmtepomp tilt die warmte op naar een bruikbare temperatuur.

Dat gebeurt in een gesloten kring met een koudemiddel: een vloeistof die al bij een heel lage temperatuur verdampt. Het gaat in vier stappen:

1. Verdamper. Het koudemiddel neemt warmte op uit de buitenlucht of de grond en verdampt.
2. Compressor. Die perst het gas samen, waardoor de temperatuur sterk stijgt. Hier gaat het meeste stroomverbruik naartoe.
3. Condensor. Het hete gas geeft zijn warmte af aan het water van je verwarming of je boiler, koelt af en wordt weer vloeibaar.
4. Expansieventiel. De druk zakt, het koudemiddel wordt opnieuw koud en de kring begint van voren af aan.

Je koelkast doet precies hetzelfde. Die haalt de warmte alleen uit de koelruimte en blaast ze achterin je keuken weer uit.

De COP zegt hoeveel warmte een warmtepomp op één moment levert per kWh stroom. Een COP van 4 betekent: 1 kWh stroom erin, 4 kWh warmte eruit. Die waarde geldt alleen bij één bepaalde buiten- en watertemperatuur, meestal gemeten onder gunstige omstandigheden.

Voor je energierekening telt de SCOP: het gemiddelde over een heel stookseizoen, koude en zachte dagen samen. Die ligt lager dan de COP op het typeplaatje. Een officiële Nederlandse tabel met praktijkwaarden vonden we niet. De Belgische energieregulator CREG rekent in een recente studie met deze waarden, en ons klimaat verschilt daar weinig van:

Op het Europese energielabel staat het seizoensrendement als ηs, in procent. Voor de ISDE-subsidie kijkt RVO niet naar een minimumlabel op de pagina zelf, maar naar de meldcodelijst: staat je toestel daarop, dan voldoet het. ⏱ Wel krijg je bij een lucht-waterwarmtepomp € 200 extra als ze label A+++ heeft. Hoe de subsidie werkt, lees je in Subsidie, btw en lening.

Hoe groter het temperatuurverschil dat de warmtepomp moet overbruggen, hoe harder de compressor werkt. Twee dingen maken dat verschil groter: koude buitenlucht en een hoge watertemperatuur in je radiatoren.

Bij een lucht-waterwarmtepomp merk je het eerste in de winter. Net als je de meeste warmte nodig hebt, is de lucht het koudst en zakt het rendement. Een bodemwarmtepomp heeft daar minder last van, omdat de grond op diepte het hele jaar door een vrij stabiele temperatuur heeft. Daarom ligt haar SCOP hoger.

Het tweede heb je meer in de hand. Water van 35 °C voor vloerverwarming vraagt minder van de compressor dan water van 55 °C voor kleine radiatoren. Een cv-ketel stookt vaak met water van 60 tot 80 °C. Een warmtepomp werkt volgens Milieu Centraal met hoogstens 55 °C, en hoe lager, hoe zuiniger. Of je radiatoren met lager water toekomen, lees je in Is mijn woning geschikt?

Ja. Een lucht-waterwarmtepomp blijft ook onder nul warmte uit de lucht halen, alleen minder efficiënt. Op de koudste dagen springt bij veel toestellen een elektrisch verwarmingselement bij. Dat element zet 1 kWh stroom om in 1 kWh warmte, zonder het voordeel van de warmtepomp. Klinkt onschuldig. Maar als het lang en vaak meedraait, zie je het op je energierekening, en omdat het in één keer veel vermogen trekt, kan het je hoofdzekering belasten als ook de oven en de laadpaal aanstaan.

Bij een goed gekozen en goed afgesteld toestel draait dat element alleen op een paar koude dagen per jaar. Draait het vaak, dan is de warmtepomp te klein of je woning te weinig geïsoleerd voor de watertemperatuur die je vraagt.

Bij een hybride warmtepomp speelt dit minder: daar neemt de cv-ketel het over als het hard vriest.

Een gezin in Utrecht verbruikt nu zo'n 1.360 m³ gas per jaar voor verwarming. Met een HR-ketel komt dat neer op ruwweg 12.000 kWh warmte.

Met een gemiddelde lucht-waterwarmtepomp (SCOP 2,9) is dat 12.000 ÷ 2,9 = zo'n 4.140 kWh stroom per jaar. De andere 7.860 kWh warmte komt gratis uit de buitenlucht.

Met een zuinig toestel (SCOP 3,6) zakt het verbruik naar 12.000 ÷ 3,6 = rond 3.330 kWh. Dat scheelt zo'n 800 kWh per jaar, voor dezelfde warmte. Tegen € 0,26 per kWh, het gemiddelde variabele tarief van 2026 met belasting, is dat ruim € 200 per jaar.

Welk toestel jouw woning nodig heeft en welke SCOP het bij jouw watertemperatuur echt haalt, verschilt van huis tot huis. Een installateur die je radiatoren en je isolatie ter plaatse bekijkt, kan dat inschatten, en je kiest een toestel voor vijftien jaar of langer. Een eerste beeld van je verbruik en je dak krijg je met de gratis MYNRG Check.

Twee toestellen met dezelfde COP op het typeplaatje kunnen in je huis een heel andere SCOP halen, omdat de meting op het plaatje bij vaste temperaturen gebeurt. Wij zouden bij een offerte vragen naar de SCOP bij de watertemperatuur die jouw woning nodig heeft, liefst bij 35 en bij 55 °C.

De koudemiddelen in een warmtepomp veranderen de komende jaren door Europese regels. Wat dat voor jou betekent, staat in Koudemiddel, onderhoud en levensduur.

• COP = geleverde warmte ÷ opgenomen elektrische energie, op één werkpunt (bijvoorbeeld buitenlucht 7 °C, water 35 °C).
• SCOP = dezelfde verhouding over een volledig stookseizoen, volgens een Europees rekenklimaat.
• ηs = seizoensrendement voor ruimteverwarming, uitgedrukt in % op primaire energie. Het staat op het energielabel.
• Waarom het temperatuurverschil telt. De compressor moet de druk, en dus de temperatuur, van het koudemiddel optillen van de verdamper- naar de condensortemperatuur. Hoe groter dat verschil, hoe meer arbeid per kWh warmte.
• SCOP-waarden. 2,9 en 3,6 voor lucht-water komen uit tabel 8 van CREG-studie F3213 en gelden daar als werkelijke seizoensprestatie in de praktijk. We gebruiken ze als orde van grootte.
• Omrekening gas. 1 m³ aardgas bevat zo'n 9,8 kWh energie. Een HR-ketel maakt daar ongeveer 8,8 kWh warmte van.

• CREG, Studie (F)3213 over de rendabiliteit van warmtepompen (pdf)
• Milieu Centraal, Volledige warmtepomp
• RVO, ISDE: wat wijzigt er in 2026
• CBS, Gemiddelde energietarieven voor consumenten (85592NED)