5 Energiemanagementsysteem (EMS)

Vanaf 2027, als salderen stopt, wordt dat interessanter: elke kWh die je zelf gebruikt in plaats van terug te leveren, is ⏱ zo'n 23 cent waard. Wat een EMS je oplevert, hangt af van wat je kunt sturen. Met alleen een vaatwasser is het weinig, met een auto en een boiler een stuk meer.

Een EMS zorgt dat je toestellen stroom gebruiken op het moment dat het goedkoopst is. Dat kan op drie manieren: het kijkt mee, het rekent en het stuurt. Eenvoudige systemen tonen je verbruik en je teruglevering live. Uitgebreide systemen zetten toestellen zelf aan en uit, of passen hun vermogen aan.

In de praktijk beslist het EMS wanneer een toestel aanslaat en waar de stroom naartoe gaat: naar de boiler, naar de auto, naar de thuisbatterij of naar het net. Een EMS dat goed werkt, merk je vooral aan wat er niet gebeurt: geen zonnestroom die voor anderhalve cent het net op gaat terwijl de boiler 's avonds dure stroom inkoopt.

Onder de naam EMS wordt van alles verkocht. Kijk daarom naar wat een systeem doet, niet naar hoe het heet.

• Inzicht. Een app die je verbruik toont, of aangeeft wanneer laden het goedkoopst is, geeft advies. Jij moet nog zelf op de knop drukken.
• Sturing. Een systeem dat de laadpaal instelt en controleert of de auto echt laadt, voert zelf een regeling uit.

Dat verschil bepaalt hoeveel werk bij jou blijft. Een app die alleen meet (Energiedata en monitoring) is nuttig, maar stuurt niets.

1. Meten. Het EMS leest de slimme meter via de P1-poort (De P1-poort) en vaak ook de omvormer en andere toestellen.
2. Beslissen. Met regels en een planning bepaalt het wanneer welk toestel mag draaien.
3. Sturen. Toestellen spreken niet allemaal dezelfde taal. Soms vertaalt een tussenkastje (gateway) tussen protocollen, bijvoorbeeld Modbus of de softwarekoppeling (API) van de fabrikant. Meer in Communicatie: Modbus, API, lokaal of cloud.
4. Controleren. Het systeem kijkt of het toestel de opdracht uitvoerde. Een auto kan weg zijn, een batterij kan vol zijn, een warmtepomp heeft haar eigen beveiliging. Zonder die controle toont een app misschien een besparing die er nooit was.
5. Tonen. Een app laat verbruik, opbrengst, kosten en besparing zien, en meldt problemen. Een duidelijke melding ("de auto was niet aangesloten") is meer waard dan een groen vinkje zonder uitleg.

Zo ontstaat een kringetje: meten, beslissen, sturen, controleren en opnieuw meten.

[figuur: een energiebeheersysteem dat omvormer, batterij, boiler, warmtepomp en laadpaal aanstuurt]

Een EMS bestaat dus uit de regeling zelf, een slimme meter met P1-poort (De slimme meter), soms een gateway, slimme toestellen en een app.

• Zon: je verbruik naar de uren met opbrengst schuiven. Zonnepanelen leveren het meest rond het middaguur, in de zomer met een piek in de vroege middag. Vanaf 2027 is dit het grootste voordeel (Zelfverbruik verhogen).
• Prijs: laden of verwarmen op de goedkoopste uren van een dynamisch contract (Dynamisch energiecontract, Voor wie een dynamisch tarief loont).
• Je aansluiting: binnen je hoofdzekering blijven. Een gewone woning heeft vaak 3x25A. Laden auto, warmtepomp en kookplaat tegelijk vol, dan kan dat krap worden. Een EMS of een laadpaal met load balancing knijpt dan even in. Zo voorkom je dat je naar een zwaardere aansluiting moet. Die kost bij Liander ⏱ voor 3x35A of 3x40A € 1.936 per jaar aan netbeheerkosten, tegenover € 478 voor 3x25A (Laadpaal en je aansluitklasse).
• Het net: ⏱ vanaf 2029 komt er waarschijnlijk een nettarief dat afhangt van het tijdstip (Tijdsafhankelijk nettarief). Een EMS kan daar dan ook op letten.

Welke toestellen? Elektrische boiler, warmtepompboiler, warmtepomp, laadpaal (Load balancing en dynamisch laden, Slimme laadpaal), thuisbatterij (Hoe een thuisbatterij werkt) en huishoudtoestellen met een uitgestelde start. Bij een warmtepomp kun je overdag iets meer verwarmen. Een verkeerde instelling kan het verbruik juist verhogen, dus laat dat doen door een vakman. Alles over zonnestroom en warmtepomp lees je in Warmtepomp sturen.

Een EMS plant binnen wat de toestellen toelaten. De batterij bepaalt mee hoe snel ze laadt, de auto beperkt zelf wat hij opneemt en de warmtepomp bewaakt haar eigen werking. De elektrische beveiligingen in je meterkast blijven nodig. Software vervangt ze niet.

Daarbovenop leg jij voorwaarden vast: de temperatuur die je wilt, het uur waarop de auto vol moet zijn, een minimum in de batterij. Kan een doel even niet gehaald worden, dan hoort het systeem dat te melden.

Met één flexibel toestel volstaat vaak de regeling die dat toestel zelf heeft. Een laadpaal die op zonne-overschot kan laden, heeft geen apart EMS nodig. Een centraal systeem wordt interessant als meerdere toestellen om hetzelfde overschot vragen, bijvoorbeeld auto, boiler en batterij tegelijk.

Kijk eerst wat je al hebt. Laadt je laadpaal al slim, of heeft je batterij een eigen regeling? Een EMS erbovenop moet daarop aansluiten en geen dubbele beslissingen nemen (Verbruik verschuiven).

Er zijn gratis apps die alleen tonen, en systemen met een kastje en een abonnement. Een officieel Nederlands prijsoverzicht vonden we niet, en de prijzen veranderen snel. Vergelijk daarom niet alleen de aankoopprijs, maar ook wat je ervoor krijgt: alleen inzicht, of echte sturing, en tegen welke maandelijkse kosten.

⏱ Voor een warmtepomp komt er vanaf 2027 waarschijnlijk een extra ISDE-bonus van € 200 als het toestel kan communiceren via EEBus, S2 of Matter, protocollen waarmee een EMS de warmtepomp kan aansturen. Dat is volgens RVO nog een voornemen. Meer in Subsidies.

Dat hangt af van wat je kunt sturen. Een algemeen besparingspercentage bestaat niet. Concrete bedragen per maatregel staan in Zelfverbruik verhogen en Verbruik verschuiven.

Onderzoekers zijn er voorzichtig over. Het Belgische onderzoeksinstituut VITO testte vanaf 2021 een eigen systeem met laadpunten, batterijen, warmtepompen en boilers. In 2022 zeiden de onderzoekers dat het je rekening niet meteen doet dalen en dat het vooral bescherming biedt tegen hogere kosten later. In Nederland verandert het einde van de saldering die rekensom wel: zonnestroom die je zelf gebruikt, wordt vanaf 2027 veel meer waard dan stroom die je teruglevert.

• Geen monitoringapp alleen. Een app die alleen je verbruik toont (Energiedata en monitoring), stuurt niets.
• Geen batterijbeheer. Een BMS (batterijbeheersysteem) bewaakt de cellen in je batterij (Het batterijbeheersysteem (BMS)). Een EMS stuurt het hele huis.
• Geen vervanging van je beveiliging. De groepen en de hoofdzekering in je meterkast blijven het laatste woord hebben.

Een huishouden in Amersfoort met 8 panelen van 435 Wp (3,48 kWp), een elektrische auto en een laadpaal van 11 kW. We gaan uit van 40 km per dag en een auto die 0,18 kWh per km gebruikt. Dat zijn aannames, geen gemiddelden uit een officiële bron. Per dag moet er dus 7,2 kWh bij.

Op een zonnige middag leveren de panelen 3 kW en gebruikt het huis 0,5 kW. Er is 2,5 kW over. Zonder EMS laadt de auto meteen op vol vermogen. Met EMS volgt het laadvermogen het overschot.

Met het EMS duurt laden bijna drie uur, maar de auto rijdt volledig op eigen stroom. Zonder EMS komt ongeveer 5,6 kWh van het net. ⏱ Vanaf 2027 kost een kWh van het net rond de € 0,25, en een kWh die je teruglevert, brengt bij een vast of variabel contract netto rond de € 0,015 op. Elke kWh die je zelf gebruikt in plaats van terug te leveren, is dus ongeveer € 0,235 waard. Voor deze ene middag scheelt dat 5,6 × 0,235 = ongeveer € 1,30.

Lukt dat op 120 dagen per jaar, omdat de auto dan overdag thuis staat en de zon schijnt, dan is dat rond de € 160 per jaar. Op een bewolkte dag volgt het EMS het kleinere overschot, of laadt het 's nachts, afhankelijk van hoe jij het instelt.

Of het in jouw huis die 120 dagen haalt, hangt af van je werk, je auto en je dak. Dat verschilt per huishouden. De gratis MYNRG Check zet de cijfers voor jouw situatie op een rij, en een installateur die langskomt, kan inschatten wat je laadpaal en je meterkast aankunnen.

[figuur: zonder EMS laadt de auto kort op vol vermogen, met EMS volgt het laden het overschot]

• Soms volstaat een tijdklok. Voor een boiler of een vaatwasser op een vaste tijd heb je geen EMS nodig. Laat toestellen met een tijdklok wel alleen draaien als er iemand thuis is, voor de brandveiligheid.
• Een laadpaal met eigen zonnefunctie is soms genoeg. Pas met meerdere toestellen die om hetzelfde overschot vragen, wordt een centraal systeem nuttig.
• Zelfs de onderzoekers beloofden geen lagere rekening. VITO zei het in 2022 letterlijk. In Nederland maakt het einde van de saldering de som wel gunstiger.
• Sturen zonder opvolging kan duurder uitvallen. Bij warmtepompen kan een aangepaste sturing tot meer verbruik leiden.

• Regelkring. Meten (elke seconde via P1, De P1-poort), beslissen (regels, planning, voorspellingen, Voorspellingen: zon, verbruik en prijs), sturen (via protocollen of een API, Communicatie: Modbus, API, lokaal of cloud) en controleren (terugmelding van het toestel).
• Regelaars die tegen elkaar werken. Laadpaal en batterij hebben vaak elk een eigen regeling. Als beide hetzelfde overschot willen, schommelt het laadvermogen en kan de batterij stroom leveren aan een auto die alleen op zon zou laden. Leg vast welk onderdeel voor welke functie beslist (Verbruik verschuiven).
• Meetpunt. Een gewone P1-uitlezing geeft de totale afname en teruglevering aan de meter, niet per toestel. Om één toestel apart te meten of te sturen, is een eigen meting of koppeling nodig.
• Doelen die botsen. Wie op het goedkoopste uur laadt, kan alle toestellen tegelijk laten starten en zo zijn hoofdzekering naderen. Een goed EMS houdt rekening met de stroom per fase.
• Protocollen voor warmtepompen. EEBus, S2 en Matter zijn de protocollen die RVO noemt voor de ⏱ voorgenomen ISDE-bonus vanaf 2027.

• Netbeheer Nederland, DSMR 5.0.2 P1 Companion Standard
• RVO, ISDE: wat wijzigt er in 2027
• Liander, Jaarlijkse netwerkkosten stroom 2026
• ACM, Tijdsafhankelijke nettarieven voor kleinverbruikers
• Milieu Centraal, Kosten en opbrengst zonnepanelen
• VITO, HEMS wapent woningen en gebouwen voor de energietransitie