3 Energiedata en monitoring

Je zonne-opbrengst en het verbruik per toestel zie je niet in de meter. Daarvoor heb je de omvormer, een opwekmeter of tussenmeters nodig. Vanaf 2027, als salderen stopt, wordt dat onderscheid belangrijker: dan wil je weten hoeveel van je eigen stroom je zelf gebruikt.

De slimme meter houdt afname en teruglevering apart bij en draait niet terug. Tot en met 2026 verrekent je leverancier ze nog met elkaar. Vanaf 2027 krijg je ze apart op je rekening (Einde salderingsregeling).

[figuur: drie bronnen van energiedata]

De meter ziet alleen wat het net in- en uitgaat.

• Je productie ziet hij niet. Die staat in je omvormer of op een aparte opwekmeter.
• Je totale verbruik ziet hij niet als je zonnepanelen hebt, want stroom die je meteen zelf gebruikt, komt nooit langs de meter.
• Je zelfverbruik reken je zelf uit: (productie − teruglevering) ÷ productie × 100. Je totale verbruik is productie − teruglevering + afname.

Vermogen in kW zegt hoe snel stroom gebruikt of geleverd wordt. Energie in kWh is de hoeveelheid over een periode. Twee kW gedurende drie uur is 6 kWh.

In een app kan "verbruik" naar beide verwijzen, dus kijk naar de eenheid. Een dagtotaal van 12 kWh zegt niets over hoe hoog je vermogen op een bepaald moment was, en een korte piek van 8 kW betekent niet dat je die dag veel stroom gebruikte. Voor je rekening telt de energie. Het vermogen telt als je wilt weten of je hoofdzekering het houdt, bijvoorbeeld als de auto laadt terwijl de inductieplaat aan staat.

Zonder batterij reken je met een vaste formule: verbruik van het huis = productie + afname − teruglevering. Neem voor alle cijfers dezelfde periode.

Een dag in juni zonder batterij: de omvormer levert 14 kWh, de meter registreert 4 kWh afname en 7 kWh teruglevering. Het huis verbruikt dan 14 + 4 − 7 = 11 kWh, waarvan 14 − 7 = 7 kWh rechtstreeks uit de panelen kwam. Zelfverbruik: 7 ÷ 14 = 50 %. Zelfvoorziening: 7 ÷ 11 = 64 %.

[figuur: wat meet wat]

Een batterij maakt de balans ingewikkelder. Ze neemt energie mee van de vorige dag, kan uit het net geladen zijn en verliest wat bij laden en ontladen. "Productie − teruglevering" is dan niet meer vanzelf de zonnestroom die het huis nuttig gebruikte. Dashboards rekenen daarom op verschillende manieren:

• Definitie A: alles wat niet teruggeleverd wordt, telt als zelfverbruik, ook de energie die naar de batterij gaat en daar deels verloren gaat.
• Definitie B: alleen wat echt bij de verbruikers aankomt, rechtstreeks of via de batterij.

Een zomerdag. De panelen leveren 14 kWh. Daarvan gaat 5 kWh direct naar het huis, 4,4 kWh naar de batterij en 4,6 kWh naar het net. 's Avonds geeft de batterij 4,0 kWh terug (0,4 kWh gaat verloren) en haalt het huis nog 0,6 kWh van het net. Het huis verbruikt in totaal 5 + 4,0 + 0,6 = 9,6 kWh.

Twee apps kunnen hier allebei gelijk hebben en toch 67 en 64 % tonen. Vraag welke definitie een dashboard gebruikt voor je ze naast elkaar legt.

De netbeheerder leest je standen uit op vaste momenten: één keer per jaar voor je jaarafrekening, twaalf keer per jaar voor je maandoverzicht, bij een overstap, bij een verhuizing en als het nodig is voor het netbeheer. Dat staat zo op rijksoverheid.nl.

• Fijnere gegevens alleen met jouw toestemming. Je verbruik per dag, per uur of per kwartier gaat alleen naar je leverancier of een andere partij als jij dat goedvindt. Voor een dynamisch contract is die toestemming nodig, omdat de prijs per kwartier of per uur verschilt.
• Je historiek begint pas als het verzamelen loopt. Wil je een jaar aan uurgegevens om een dynamisch contract door te rekenen (Voor wie een dynamisch tarief loont), begin dan nu. Met een kastje op de P1-poort bouw je zelf een historiek op, los van je leverancier.
• Sluipverbruik opsporen. Kijk naar je verbruik 's nachts, als er niets bewust aan staat. Wat dan blijft lopen, is je sluipverbruik.
• Kleine verschillen zijn normaal. De som van wat een app per uur toont en wat op je jaarafrekening staat, kan licht verschillen door afronding of een ontbrekende meting.

• Elke slimme meter heeft een P1-poort voor slimme toepassingen. In Nederland hoef je ze niet aan te vragen.
• Een meter van de nieuwste generatie stuurt elke seconde een bericht, een oudere elke 10 seconden. De gasstand komt via dezelfde poort mee.
• Je sluit er een kastje met app op aan, een slimme thermostaat of een energiemanager.
• Let op de toegang. Elk apparaat op de poort kan alle gegevens lezen. Jij bepaalt wat je aansluit (Cyberveiligheid).
• Werkt het niet, kijk dan eerst naar de stekker en de voeding van het kastje, en daarna bij de leverancier van het kastje.
• Ook voor sturing. Veel laadpalen, thuisbatterijen en energiemanagers gebruiken de P1-gegevens om op je overschot te laden of binnen je hoofdzekering te blijven. De poort is dus niet alleen een kijkvenster. Meer in De P1-poort.

Netbeheerders volgen een gedragscode voor slimme meters. De ACM en de Autoriteit Persoonsgegevens houden toezicht.

Dit zijn de vragen die wij zouden stellen:

1. Welke gegevensbron gebruikt ze? P1-poort, koppeling met de omvormer of een eigen sensor. Een oplossing die alleen de omvormer leest, ziet je verbruik niet.
2. Hoe fijn is de meting? Per seconde voor live inzicht, per kwartier of per uur voor wat telt bij een dynamisch contract.
3. Lokaal of in de cloud? Dat bepaalt wie je gegevens ziet, wat er gebeurt als de dienst stopt en of het blijft werken zonder internet (Communicatie: Modbus, API, lokaal of cloud).
4. Wat kost ze? Kastjes en apps zijn gratis of betalend, sommige met een abonnement.
5. Kun je je gegevens exporteren? Zonder export zit je vast aan één aanbieder.
6. Hoe is ze beveiligd? Een apparaat op de P1-poort ziet alles wat de poort uitstuurt (Cyberveiligheid).
7. Stuurt ze ook, of toont ze alleen? Een energiemanagementsysteem (Energiemanagementsysteem (EMS)) kan op basis van de gegevens toestellen schakelen.

Een huishouden in Breda met 8 panelen van 435 Wp (3,48 kWp) en een gemiddeld verbruik van 2.430 kWh per jaar. We rekenen zoals de MYNRG Check: 8 van zulke panelen leveren op een zuiddak rond de 2.976 kWh per jaar. Omdat ze meer opwekken dan dit huishouden verbruikt, gebruikt het daar zo'n 27 % van zelf (30 % als productie en verbruik even groot zijn). Welke bron toont welk getal?

Heb je alleen het overzicht van je leverancier, dan zie je 2.169 kWh teruglevering en 1.623 kWh afname. Je weet dan wat je niet zelf gebruikte, maar niet wat het huis in totaal verbruikt. Vanaf 2027 is precies die 2.169 kWh het interessante getal: elke kWh die je daarvan zelf gaat gebruiken, levert je ⏱ zo'n 23 cent op in plaats van anderhalve cent.

Zo pak je je gegevens aan:

1. Verzamel minstens enkele weken gegevens, via je leverancier of een P1-kastje. Voor een vergelijking van contracten heb je een heel jaar nodig (Voor wie een dynamisch tarief loont).
2. Kijk naar de nacht: wat blijft er lopen als er niets bewust aan staat? Dat is je sluipverbruik.
3. Zoek op welke uren je het meest teruglevert, en welke toestellen je naar die uren kunt schuiven.
4. Tel hoeveel van je afname tussen 17.00 en 23.00 uur valt. Dat zijn de dure uren bij een dynamisch contract.

Wat jouw cijfers zeggen, verschilt per huis. De gratis MYNRG Check zet ze naast je dak en je contract, en een installateur ter plaatse kan zien welke meting er in jouw meterkast nog bij moet.

[figuur: productie verdeeld over zelfverbruik en teruglevering]

• De meter ziet je productie niet. Zonder omvormergegevens weet je niet hoeveel zonnestroom je zelf gebruikt.
• Nul is niet hetzelfde als onbekend. Een goed overzicht markeert ontbrekende waarden en schattingen. Kijk ook naar tijdzone, zomertijd, eenheden en meetrichting. Een verkeerd om geplaatste sensor toont afname als teruglevering en stuurt een systeem de verkeerde kant op.
• Een gemiste periode haal je niet in. Wat niemand verzamelde, kun je later niet terugkijken.
• Je leverancier ziet je verbruik per uur niet, tenzij je daarvoor kiest.
• Elk apparaat op de P1-poort ziet alles. Er is geen toestemming per app.

• Meetketen. De slimme meter telt afname en teruglevering per tarief. Fijnere gegevens (dag, uur, kwartier) gaan alleen met toestemming naar je leverancier.
• Dynamisch contract. Voor zo'n contract haalt de netbeheerder met jouw toestemming dagelijks je kwartierstanden op en geeft ze aan je leverancier door (Dynamisch energiecontract).
• Volume. Per seconde zijn het 86.400 waarden per dag per grootheid, per kwartier 96. Lokale opslag van secondewaarden neemt dus veel meer plaats in (Communicatie: Modbus, API, lokaal of cloud).
• Live tegenover kwartier. Een live meting toont pieken van seconden. Voor je rekening tellen ze nauwelijks, voor je hoofdzekering wel.

• Rijksoverheid, Hoe zit het met mijn privacy bij de slimme meter?
• Netbeheer Nederland, DSMR 5.0.2 P1 Companion Standard
• Milieu Centraal, Kosten en opbrengst zonnepanelen
• Milieu Centraal, Gemiddeld energieverbruik
• Rijksoverheid, Salderingsregeling